piątek, 21 września 2012

Od czegoś trzeba zacząć

Wbrew pozorom Mława to uznane miejsce na muzycznej mapie Polski. To w tym niewielkim mazowieckim mieście powstały takie zasłużone dla rodzimej sceny grupy jak chociażby Groan czy Neolithic, których muzycy wciąż grają rozsiani po po różnych zakątkach naszego kraju, a niekiedy także i Europy. Ale muzyczne oblicze Mławy to nie tylko przeszłość. To również teraźniejszość, do której należy zaliczyć m.in. jednoosobowy projekt o nazwie Suffering Astrid.  

Fot. Arch. zespołu
Za wszystko, od początku do końca, odpowiedzialny jest niejaki Bruno Janiszewski. To młody muzyk, który postanowił tworzyć coś, co śmiało można by określić mianem szeroko pojętego shoegaze'u. Nie oczekujcie jednak przyjemnych dla ucha melodii pokroju Slowdive, a czegoś zdecydowanie bardziej surowego, o brudnym i szorstkim brzmieniu dla ucha. Dużo tu eksperymentów, poszukiwań i dźwiękowej przestrzeni, chwilami ocierającej się o drone i noise, które sugerują, niewykluczone, że całkiem słusznie, powstawanie utworów w znacznej mierze w oparciu o improwizacje.



"Netheriser" to wydana wyłącznie w postaci cyfrowej debiutancka płyta Suffering Astrid będąca następcą dwóch wcześniejszych epek. Za sprawą tego wydawnictwa wyraźnie słychać, jak rozwija się i dojrzewa muzyka Brunona Janiszewskiego. I mimo że miejscami brakuje jej ogłady i należytej produkcji, to nie zdziwiłbym się, gdyby wraz z upływem czasu w nasze ręce trafił album, choćby miejscami, porównywalny z np. z dokonaniami Thisquietarmy czy Nadja. Jest potencjał i wydawnictwo, które warto odnotować. Nawet jeśli nie przypadnie Wam ono do gustu, a cenicie sobie takie dźwięki, zapamiętajcie nazwę tego projektu. I to tym bardziej, że takich eksperymentatorów w naszym kraju wciąż nie ma przesadnie wielu. Całej płyty możecie posłuchać tutaj. 

Fot. Arch. zespołu

wtorek, 18 września 2012

Czekając na fale

Jak mogliście dostrzec, spośród wszystkich płyt, które ostatnio trafiają w moje ręce bądź na skrzynkę mailową, duża cześć to rodzime wydawnictwa oscylujące wokół szeroko rozumianych okolic post rocka i post metalu, czyli gatunków, o których od jakiegoś czasu zdarza mi się pisać i mówić więcej. Nie inaczej jest i tym razem. Na fali wciąż rosnącej popularności rzeczonej muzyki ukazało się kolejne wydawnictwo, debiutancka epka łódzkiego Hunted By The Waves.

Fot. Arch. zespołu
"The Anchor" to trzy nagrania zarejestrowane przez trzech muzyków. A ściślej rzecz ujmując, dwie niespełna dziesięciominutowe instrumentalne kompozycje uzupełnione introdukcją. Łodzianie podkreślają, że poprzez takie podejście do muzyki chcą nawet nie tyle pobudzić, co wręcz uwolnić wyobraźnię słuchacza. Czy im się to udaje? Jeśli nie w pełni, to sądzę, że przynajmniej częściowo.

 
To nie jest przesadnie wybitna muzyka, ale za to taka, w której słychać, że samym zainteresowanym po prostu zależy. Od czegoś zwyczajnie trzeba zacząć, a najlepiej od początku. I taki też jest debiut Hunted By The Waves. Tu wszystko się zaczyna, dlatego nie słychać jakiegoś olśnienia, przesadnej produkcji, smaczków i ozdobników. Są za to pomysły, chęci i zaangażowanie, bez których przecież nie można zrobić nic. A czy będzie coś więcej? Oby. Obecnie polski post rock wciąż się rozwija i daleko nam jeszcze do stanu przesytu, w którym co bardziej wybredni mogliby pozwolić sobie na nonszalancję wobec młodych rodzimych przedstawicieli gatunku. Dlatego tym bardziej zachęcam Was do zapoznania się z muzyką łodzian i nawet jeśli ta teraz Was nie zachwyci, to zapamiętajcie nazwę zespołu, gdyż niewykluczone, że ich przyszłe wydawnictwa pokażą drzemiący w nich potencjał.
 
Fot. Arch. zespołu
Możliwość posłuchania kompletnej zawartość epki "The Anchor" znajdziecie pod tym adresem. Jeśli zaś chcielibyście wspomóc młodych muzyków, możecie nabyć fizyczne egzemplarze debiutu Hunted By The Waves, gdyż te lada dzień będą osiągalne za sprawą wydawnictwa Niemasówka. Wszystkiego dowiecie się, zaglądając na stronę huntedbythewaves.com.

sobota, 15 września 2012

Niezależnie od preferencji

Pamiętam jak w 1996 r. w moje ręce trafiła wydana przez S.P. Records niepozorna kaseta magnetofonowa będącą kompilacją w przeważającej większości nieznanych rodzimych hip-hopowych grup. Na tej taśmie znalazły się m.in. nagrania powszechnie znanego Kazika, rozpoznawalnego już Wzgórza Ya-Pa 3 i debiutującego na profesjonalnym wydawnictwie niejakiego Kalibra 44. W tym ostatnim przypadku była to kompozycja "Do boju Zakon Marii", która zrobiła na mnie olbrzymie wrażenie. Było to o tyle ciekawe, że byłem wówczas nastolatkiem zasłuchanym przede wszystkim, a w zasadzie wyłącznie, w ekstremalnej muzyce i trzymałem się jak najdalej od rymów i skreczów. Ale coś mnie urzekło, a była to w znacznej mierze wokalna siła ekspresji Piotra Łuszcza, powszechnie znanego jako Magik. Teraz wspomniana kaseta magnetofonowa przypomniała mi się raz jeszcze. Wszystko za sprawą filmu "Jesteś Bogiem", który 21 września wejdzie do kin, a który to miałem możliwość zobaczyć już w minioną środę w trójkowym studiu im. Agnieszki Osieckiej. Czy warto go obejrzeć? Tak, i to niezależnie od muzycznych preferencji. Trzeba jednak pamiętać o jednym.

Plakat filmu "Jesteś Bogiem"
Obraz Leszka Dawida, podobnie jak "Skazany na bluesa" czy "Control", w żadnym wypadku nie jest filmem muzycznym. Owszem, na swój sposób dokumentuje pewne muzyczne zjawisko, ale tak naprawdę to biografia okazująca dramat jednego z głównych bohaterów, czyli wspomnianego wcześniej Magika. Wszelkie inne zdarzenia, jak np. zmiany w składzie Kaliber 44 i powstanie Paktofoniki, stanowią jedynie tło całej historii. Nie oczekujcie zatem standardowego dokumentu przepełnionego muzyką, teledyskami i wypowiedziami samych zainteresowanych, takowy już swego czasu powstał, ale za to niemal dwugodzinnej fabuły poprzez którą opowiedziano ciekawą historię, jaka to w rzeczywistości mogłaby przydarzyć się każdemu, nie tylko osobie zafascynowanej muzyką i tworzącą ją na co dzień. Bardzo łatwo było to wszystko zepsuć. Na szczęście aktorom, scenarzyście oraz reżyserowi udało się tego uniknąć i dziś możemy obejrzeć całkiem przyzwoity film, który powinien dotrzeć do Was niezależnie od tego, jakiej muzyki słuchacie na co dzień. Słowem, przejdźcie się do kina.

wtorek, 11 września 2012

Wiadomość z Trójmiasta

Jeszcze nie tak dawno profesjonalne wydanie albumu na płycie kompaktowej, lub nawet kasecie, było możliwe jedynie dzięki podpisaniu kontraktu. A jak jest dziś? To wyłącznie kwestia środków. Muzykę można nagrać w domowym studiu, a za narzędzie dystrybucji na skalę globalną obrać internet. Zakładając oczywiście, że nie korzystamy z możliwości samodzielnego tłoczenia albumu. I tak ukazuje się płyta bez płyty. Choć w niektórych przypadkach mam nadzieję, że sami muzycy, zachęceni pochlebnymi recenzjami, pokuszą się w końcu o sięgnięcie głębiej do kieszeni i zainwestują w fizyczne egzemplarze swojego wydawnictwa. Wszak ich muzyka w pełni zasługuje na to, by była słuchana ze srebrnego krążka, a nie jedynie z dysku twardego komputera lub przenośnego odtwarzacza, leżąc pośród tysięcy podobnych plików. Takich cyfrowych wydawnictw jest wiele, a spośród nich Waszą uwagę szczególnie chciałbym zwrócić na debiut trójmiejskiego God's Own Prototype, który znalazłem na skrzynce mailowej.

Fot. Arch. zespołu
To kolejny rodzimy zespół, którego muzycy udowadniają, że na naszych oczach dzieje się coś naprawdę ciekawego. I bynajmniej nie jest to bezmyślne kopiowanie pomysłów największych przedstawicieli gatunku, a przemyślana działalność obiecujących muzyków, o których systematycznie robi się coraz głośniej, z resztą nie tylko w Polsce. Wszak globalna sieć stwarza niezwykłą możliwość dotarcia do niemal każdego zakątku świata. A czy tak będzie w przypadku epki "Fall Apart - Every Time You Feel Like"? Oby, gdyż to po prostu dobry kawałek instrumentalnej syntezy post rocka i post metalu. A nawet bardzo dobry, jak na debiutantów.



Muzykom udaje się przyciągnąć uwagę słuchacza na tyle skutecznie, że ten nie patrzy znudzony na zegarek, szukając odpowiedzi na pytanie, ile  czasu jeszcze pozostało do końca nagrania. To dlatego, że te dźwięki są pełne pomysłów. Zmiany tempa, melodyjność, liczne ozdobniki i przede wszystkim kreatywność sprawiają, że ta muzyka żyje sama. Chcąc ją Wam przybliżyć za pomocą słowa pisanego, nawiązałem do wspomnianych wyżej dwóch gatunków, ale tak naprawdę zapomnijcie o wszelkich utartych podziałach i dajcie się pochłonąć tej dźwiękowej przestrzeni. Debiut God's Own Prototype to sześć wartych uwagi, niejednoznacznych nagrań, pełnych poszukiwań i balansowania na dźwiękowych granicach. Słowem, solidnie, ciekawie i bardzo obiecująco. Możliwość posłuchania pełnej zawartości epki, jak i sposobność jej nabycia, znajdziecie pod adresem godsownprototype.bandcamp.com. Dajcie im szansę, a nie zawiedziecie się.

Fot. Agata Janczyk

piątek, 7 września 2012

Płyta za odpowiedź

W miniony poniedziałek w Waszej obecności miałem przyjemność porozmawiać ze Slavikiem, gitarzystą Hatestory. Rzeczony muzyk przyniósł do radia dwa egzemplarze "Lovestory", dopiero co wydanej debiutanckiej płyty wspomnianej grupy. Jeden z nich dość szybko znalazł nowego właściciela. Drugi zaś trafi teraz w ręce kogoś z Was, o ile będziecie znali prawidłową odpowiedź na pytanie, na które nie było mocnych podczas minionej audycji.

Okładka płyty 'Lovestory"

Proszę podać dokładną datę urodzin Tomka, vel Septembra, basisty Hatestory. 

Jak podpowiadał Slavik, wspomniany muzyk jest dokładnie 16 lat młodszy od Nicka Cave'a. Odpowiedzi przesyłajcie na adres melodie@radiokampus.waw.pl. Termin nadsyłania listów upływa w środę o północy. Każdy z uczestników konkursu zostanie poinformowany o wyniku losowania.

Prawidłowa odpowiedź to 22.09.1973 r.

Płytę wylosował Wojtek z Warszawy


wtorek, 4 września 2012

Wehikuł czasu i przestrzeni

Kogo dziś określilibyście mianem artysty? Człowieka, który sprzedaje setki tysięcy płyt? Poetę, który nigdy w życiu nie doczekał się wydania choćby jednego tomiku i wszystkie wiersze chowa do szuflady? A może rzeźbiarza zamykającego się na długie godziny w piwnicy lub garażu? Jest to tyleż pojemne, co strasznie płytkie pojęcie. Czasem ma rację bytu, czasem jest mocno naciągane. Dlatego odnoszę wrażenie, że artystą jest ktoś, którego przejaw działalności naprawdę budzi w nas takie poczucie. Ten artyzm raczej się wyczuwa, a nie tyle opisuje za pomocą słownikowej definicji. To emocje odbiorców danego dzieła czynią jego autora artystą. W moim przypadku kimś takim jest m.in. Tor Lundvall. 

Tor Lundvall  /  Fot. Arch. muzyka
Amerykanin przyznaje, że maluje i rysuje odkąd pamięta. Kształcił się również w tym kierunku na jednym z uniwersytetów. Jego obrazy powstają przede wszystkim przy użyciu farb olejnych. Są pełne barw, jaskrawych kolorów, które niemalże świecą w ciemności. Niektóre z jego dzieł otacza wręcz bajkowa atmosfera ukazująca bogactwo jego, wydawałoby się, bezkresnej wyobraźni. Z kolei inne potrafią być szare, ponure, pełne listopadowej jesieni. Dlaczego wspominam o malarzu, podczas gry zwykłem tu pisać przede wszystkim o muzyce? Dlatego, że Tor Lundvall sięga nie tylko po pędzel, ale i instrumenty. Co więcej, w jego przypadku jedno pole aktywności nierozerwalnie wiąże się z drugim.

"Anubis", obraz olejny Tora Lundvalla
Paradoksalnie w świecie muzyki debiutował nie tyle płytą, co oprawą graficzną. Była to wydana na początku lat 90. kompilacja zawierająca nagrania różnych artystów, w tym m.in. legendarnego już w pewnych kręgach Sol Invictis. Kilka lat później przyszedł i czas na autorskie nagrania i pierwszy album z grupy kilkunastu większych i mniejszych wydawnictw, jakie ukazały się po dziś dzień. A co na nie trafiło? Przede wszystkim coś, co trudno opisuje się za pomocą słów. To dlatego, że są to dźwięki nastawione na pobudzanie wyobraźni, zupełnie jak wspomniane wcześniej obrazy. Owszem, mogę napisać, że to ambient charakteryzujący się niezwykłą onirycznością, spokojem i przestrzenią. Ale czy to wystarczy? To jakby ścieżka dźwiękowa do snu. Nic nie jest tu jednoznaczne. Wszystko kryje się gdzieś za rogiem, po jakiejś  nieokreślonej drugiej stronie, gdzieś we mgle. Oczami wyobraźni można zobaczyć tak wiele, ale nigdy do końca nie będziemy pewni, co to naprawdę jest. Paradoksalnie jednak ta muzyka nie budzi poczucia niedosytu, ale wycisza, otwiera umysł, relaksuje i niemalże przenosi w czasie i przestrzeni. Włączenie płyty wydaje się być początkiem bezkresnej podróży. Wszystko jest takie proste, a zarazem tak niezwykłe. Nie bez przyczyny przypominają się z "Sklepy cynamonowe" Brunona Schulza. 

"Nieopodal Maitland ", obraz olejny Tora Lundvalla
Dziś rzeczywistość zmusza nas do nieustannej gonitwy. Do pędzenia za tym, czy za tamtym, zazwyczaj wbrew naszej woli. Jeśli jednak dojdziecie w do wniosku, że nadszedł czas powiedzenia sobie dość, czas zatrzymania się i poświęcenia chwili na zobaczenie tego wszystkiego, czego nie mogliście podziwiać wcześniej, sięgnijcie po dowolną płytę Tora Lundvalla. Wierzcie mi, że będzie to mądrze zainwestowany czas. Wszelkie szczegóły dotyczące działalności wspomnianego malarza i muzyka znajdziecie pod adresem www.torlundvall.com. Warto.

piątek, 31 sierpnia 2012

Hatestory w Melodiach Mgieł Nocnych

W historii siedmiu lat naszych spotkań zapraszanych przeze mnie gości może nie było przesadnie wielu, ale za to zawsze starałem się, by byli to nie tylko rozpoznawalni już wykonawcy, lecz przede wszystkim ci mało znani, zwyczajnie anonimowi dla szerszego odbiorcy, a zarazem niezwykle interesujący. Wbrew pozorom takich zespołów wtedy nie brakowało. Nie brakuje także i teraz. Trzeba tylko uważnie się rozejrzeć i dać im szansę pokazania tego, co potrafią najlepiej. A że potrafią niemało, wspólnie będziemy mieli sposobność przekonać się raz jeszcze. W najbliższy poniedziałek moimi gośćmi będą muzycy warszawskiego Hatestory, którzy swego czasu działali pod szyldem Eva, wielkiej nieodżałowanej nadziei rodzimej zimnej fali.

Fot. Arch. zespołu
Tematem rozmowy będzie nie tylko fakt ukazania się "Lovestory", długo wyczekiwanej debiutanckiej płyty zespołu. Nie zabraknie również pytań o zawiłą przeszłość i ciekawie zapowiadającą się przyszłość grupy. Zaintrygowanych zachęcam do włączenia radia o stałej porze. Do usłyszenia.

wtorek, 28 sierpnia 2012

Wygraj płytę Asgaard

Gdy niespełna trzy miesiące temu moim gościem był Wojtek Kostrzewa, klawiszowiec Asgaard, dzięki jego uprzejmości miałem przyjemność wręczyć kilkorgu z Was egzemplarze nowej płyty zespołu. Prócz albumu "Staris to Nowhere" otrzymałem od niego również  wydany w 2004 r. krążek "EyeMDX-tasy", który teraz powędruje do jednej z osób, czytającej te słowa. Warunek jest jeden, odpowiedź poniższe pytanie.

Fot. Materiały promocyjne
Jaka wytwórnia wydała debiutancką płytę Asgaard?

Odpowiedzi kierujcie na adres melodie@radiokampus.waw.pl. Termin nadsyłania listów upływa w przyszły poniedziałek o północy. Każdy z uczestników konkursu zostanie poinformowany o wyniku losowania. Niżej znajdziecie jedno z nagrań, które znajduje się na płycie "EyeMDX-tasy".

Prawidłowa odpowiedź brzmi Mystic Production. Był to album "When The Twilight Set in Again", który ukazał się w 1998 r.

Płytę wylosowała Zofia z Sulechowa.

sobota, 25 sierpnia 2012

Koncert, na który warto się wybrać

Pamiętam, że gdy dwa lata temu dowiedziałem się o pierwszym w Polsce koncercie The Eden House, uznałem to za bardzo dobrą wiadomość, gdyż to jeden z najciekawszych ostatnimi czasy szeroko rozumianych przedstawicieli rocka gotyckiego. I to z pewnością dobry nie bez przyczyny, skoro w jego skład wchodzą m.in. basista Tony Pettit, współzałożyciel Fields of The Nephilim, oraz gitarzysta Andy Jackson, producent nagrań Pink Floyd. Z drugiej strony jednak na długo przed ogłoszonym terminem występu wiedziałem, że nie pojadę do Bolkowa, by zobaczyć Brytyjczyków, którzy wtedy zagrali w ramach przypadającej wówczas edycji Castle Party. Na szczęście, teraz ponownie nadarzy się okazja, by posłuchać ich nie tylko z płyty. The Eden House zagra Łodzi w ramach Soundedit, międzynarodowego festiwalu producentów muzycznych.

Fot. Arch. zespołu
Będzie to czwarte już spotkanie mistrzów realizacji dźwięku i sympatyków zmagań za konsoletą. Festiwal odbędzie się w dniach 26-28 października. Miejscami seminariów, warsztatów i koncertów będą siedziba Toya Studios, miejsce znane m.in. z udźwiękowiania rodzimych produkcji filmowych, oraz klub Wytwórnia, gdzie The Eden House zagra pierwszego dnia festiwalu. Co więcej, tego samego wieczoru na scenie pojawi się również David J., basista legendarnego Bauhaus. Dzięki uprzejmości organizatora już teraz mogę Was zapewnić, że będę miał przyjemność rozdać Wam zaproszenia na to wydarzenie. Pełny program festiwalu znajdziecie pod tym adresem. Warto tam zajrzeć, gdyż wśród zaproszonych gości znajduje się m.in. Alan Wilder, były muzyk Depeche Mode.

środa, 22 sierpnia 2012

Zwykła rocznica niezwykłej płyty

Niespełna dwa lata temu, bo w październku 2010 r., wybrałem się do warszawskiego klubu Proxima nie tylko po to, by raz jeszcze zobaczyć koncert Anathemy, ale i również z powodu występu Anneke van Giersbergen, która miała zagrać bezpośrednio przed Brytyjczykami. Był to jej pierwszy koncert w naszym kraju od czerwca 2003 r., gdy będąc jeszcze w The Gathering promowała płytę "Souvernirs". Niestety, dość szybko po tym jak wyszła na scenę z gitarą akustyczną, okazało się, że jej występ był przygotowany naprędce, pełen błędów i potknięć. Moje rozczarowanie było tak duże, że straciłem wręcz zainteresowanie jej głosem na wiele miesięcy. Chcąc później niejako wymazać nieprzyjemne wspomnienie, zacząłem wracać do płyt The Gathering i przypominać sobie to, co widziałem na koncertach Holendrów, a także to co tak naprawdę zauroczyło mnie w głosie Anneke, gdy usłyszałem go po raz pierwszy. To zaś stało się, gdy w szkole średniej w moje ręce trafiła przegrywana kaseta z kserowaną czarno-białą okładką zatytułowana "Mandylion". Ten album ukazał się dokładnie 17 lat temu, 22 sierpnia 1995 r. 

The Gathering w 1995 r. / Fot. Arch. zespołu
Ten album był prawdziwym kamieniem milowym w historii zespołu. Po pierwsze, za sprawą diametralnej zmiany muzyki, która wyszła Holendrom na dobre. Choć oczywiście ich pierwsze dwie płyty i poprzedzające je taśmy demo, ze szczególnym uwzględnieniem debiutu, mają swoje miejsce w historii europejskiego doom metalu. Po drugie zaś, zmiana muzyki silnie wiązała się ze zmianą osoby dzierżącej mikrofon. W 1994 r. Nielsa Duffhuesa, który swoimi nieudolnymi partiami wokalnymi zmarnował wręcz potencjał drzemiący w płycie "Almost A Dance", zastąpiła Anneke van Giersbergen. Niemalże anonimowa Holenderka okazała się niebywałym objawieniem. Jej głos zmienił wszystko.

"Mandylion", pierwsze wydanie z 1995 r.
"Mandylion" był wielkim sukcesem artystycznym i komercyjnym. W Europie sprzedano ponad 130 tys. egzemplarzy tej płyty, nie licząc jej wznowienia z 2005 r. Trudno dziś jednoznacznie powiedzieć, czy gdyby nie głos Anneke, to album cieszyłby się tak wielkim zainteresowaniem i czy przez wielu wciąż byłby uważany za największe osiągniecie The Gathering. Z drugiej strony trzeba jednak przyznać, że ta płyta to nie tylko wokale, ale i niezwykła muzyka. Niezwykłość pomysłów braci Rutten polega na osiągniętym efekcie. Udało mi im się stworzyć coś oryginalnego, przyjemnego dla ucha, bardzo nastrojowego, bardzo estetycznego, by nie powiedzieć wręcz pięknego, a jednocześnie pełnego ekspresji i ciężkiego w swoim brzmieniu, miejscami noszącego wyraźne znamiona przeszłości The Gathering. To również zasługa Waldemara Sorychty, producenta wielu kultowych już wydawnictw m.in. Moonspell, Tiamat, czy Samael. To, jak 17 lat temu pokierował muzykami, wciąż pozostawia daleko w tyle niezliczone podobne współczesne wydawnictwa, które wszystkie zwyczajnie brzmią tak samo, po prostu plastikowo i pusto. "Mandylion" wytyczył nowy kierunek w nastrojowej odmianie cięższej gitarowej muzyki pisanej z myślą o kobiecym wokalu. Do dziś powstało niewiele lepszych płyt w tym gatunku i chyba już niewiele więcej powstanie.

Fot. Arch. zespołu 
Jeśli dorastaliście w latach 90., z pewnością doskonale znacie ten album i liczne koncerty The Gathering w naszym kraju. Jeśli zaś czas Waszej nastoletniości przypadł już na nowy wiek, koniecznie po nią sięgnijcie, a przekonacie się, jak pusto brzmi obecnie schemat gitarowej muzyki z atrakcyjną panią z mikrofonem, który usilnie wciąż chce nam wcisnąć kilka dużych wytwórni. To jedna z tych płyt, które można nagrać tylko raz  w karierze. Świadczy o tym chociażby fakt coraz większego oddalania się muzyków The Gathering od swoich najlepszych dokonań. A i Anneke, jeśli już zachwyca, to nieco inną, bardziej popową publiczność. Może właśnie dlatego, pomijając wspomnienia starych czasów, mam tak duży sentyment do "Mandylionu". I myślę, że już tak pozostanie. Na zawsze.